Erasmus MC / de hoofdredacteur van Erasmus Magazine

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

Erasmus MC

tegen

de hoofdredacteur van Erasmus Magazine

Mevrouw M. Croon, directeur Communicatie, heeft op 16 maart 2022 namens Erasmus MC (klager) een klacht ingediend tegen de hoofdredacteur van Erasmus Magazine (EM). Bij de beoordeling van de klacht is verder correspondentie van klager en het EM betrokken van 21 maart 2022 en 11 april 2022.

De klacht is behandeld op de zitting van de Raad van 13 mei 2022. Namens klager zijn mevrouw Croon, de heer mr. M.A. Voskamp, jurist bij Erasmus MC, en mevrouw S. Marmelstein, hoofdredacteur Erasmus MC Media, verschenen. Aan de zijde van EM waren mevrouw W. Gunneweg, hoofdredacteur, de heer E. Smaling, auteur, en mr. R. Brekhoff, advocaat te Amsterdam, aanwezig. Partijen hebben hun standpunten toegelicht aan de hand van notities.

DE FEITEN

Op 22 september 2021 is op de website van EM een artikel van de hand van Smaling verschenen met de titel “‘Het Erasmus MC mag de Oeigoeren toch niet zomaar onder de bus gooien?’”. De intro van het artikel luidt:
“De Oeigoerse EUR-student Meryem reageerde geschokt toen ze las dat het Erasmus MC geen enkele sanctie treft tegen onderzoeker Fan Liu, die niet kon aantonen dat zijn DNA-monsters van Oeigoeren vrijwillig waren verstrekt. Geschokt was ze, toen ze las dat een wetenschapper van haar universiteit betrokken was bij onderzoek met – waarschijnlijk gedwongen afgenomen – DNA van Oeigoeren. EUR-student Meryem, zelf Oeigoers, moest denken aan tien jaar terug, toen in haar eigen dorp gezondheidsmedewerkers bloed kwamen afnemen.”
Het artikel bevat vervolgens de volgende passage:
“Onderzoeksplatform Follow the Money ontdekte onlangs dat artikelen, gebaseerd op DNA-onderzoek van onder andere Erasmus MC-onderzoeker Fan Liu, uit twee tijdschriften zijn teruggetrokken. Volgens de tijdschriften konden de onderzoekers niet voldoende aantonen dat de DNA-monsters, afgenomen bij Oeigoeren, op vrijwillige basis waren verzameld.
In een reactie aan FTM liet het Erasmus MC weten geen actie te ondernemen tegen de Chinese Liu, omdat het onderzoek niet in opdracht van het academisch ziekenhuis gedaan is. Liu deed het onderzoek voor het Beijing Institute of Genomics, waar hij werkt naast zijn parttime-aanstelling als universitair docent aan het Erasmus MC.
Onder de bus
Meryem begrijpt er niets van dat het ziekenhuis zelfs geen gesprek aangaat met de onderzoeker. “Het Erasmus MC zegt eigenlijk: wat er buiten ons gebouw gebeurt, interesseert ons niet. Stel dat een agent buiten werktijd een inbraak pleegt, dan zegt de politie toch ook niet: dat maakt niet uit, het was buiten diensttijd?” Ze zegt nog altijd trots te zijn om EUR-student te zijn (‘Erasmus was een indrukwekkende historische figuur’) en Nederland ziet ze als een land ‘aan de frontlinie van humanitaire actie’. “Maar het mag toch niet zo simpel zijn om de Oeigoeren onder de bus te gooien vanwege zakelijke belangen? Elke wetenschapper zou altijd humaan moeten handelen, en dat is hier niet gebeurd.”
Al in 2019 uitte The New York Times het vermoeden dat er onvrijwillig DNA was afgenomen bij honderden Oeigoeren. Op basis van DNA is gezichtsreconstructie mogelijk, die volgens de krant gebruikt zou kunnen worden voor massasurveillance. Voor Meryem is het duidelijk dat de monsters niet vrijwillig zijn genomen. “Wij Oeigoeren zijn nooit vrij. We zijn net proefdieren, al moet ik zeggen dat de muizen in een ziekenhuis een beter leven leiden.”
Bloedtest
Al tien jaar geleden kwamen gezondheidsmedewerkers voor het eerst naar het dorp waar Meryem toen woonde. “Ze beloofden een bloedtest, zodat je kon zien of je een aandoening had.” Dat klonk heel aanlokkelijk, want gezondheidszorg is volgens haar zeer slecht geregeld voor Oeigoeren in Xinjiang. “Er zijn ‘boerenziekenhuizen’,  waar je een deel van je kosten vergoed krijgt van de verzekering. Maar de zorg daar is heel erg slecht. Wil je naar een echt ziekenhuis, dan draai je volledig op voor de kosten.”
Zo’n bloedtest klonk dus ook voor haar familieleden heel aantrekkelijk. “Maar ik waarschuwde toen al: ze komen niet om ons te helpen. Ik zei: doe het niet!” Dat ze de resultaten van dit onderzoek nu tegenkomt bij een wetenschapper van het Erasmus MC, vindt ze ‘verschrikkelijk’.”

Op 29 september 2021 is de volgende reactie van klager onder het artikel geplaatst:
“Het Erasmus MC begrijpt en betreurt de angst die de Oeigoerse studente (‘Meryem’) voelt voor de onderdrukking van haar familie en haar volk in China. De berichten in de media hierover geven daar alle aanleiding toe. Haar persoonlijke ervaring zal dit nog versterken. Maar haar suggestie dat het Erasmus MC Oeigoeren ‘onder de bus’ zou gooien, is volstrekt misplaatst.
Verder heeft er, anders dan in het artikel staat vermeld, wel een gesprek plaatsgevonden met de betrokken onderzoeker over dit onderwerp, maar er was geen aanleiding tot het nemen van maatregelen.
Het Erasmus MC verricht fundamenteel onderzoek naar genetica van het menselijk uiterlijk in een wereldwijd samenwerkingsverband. Dit fundamenteel onderzoek, waarvoor genetisch materiaal van vele duizenden mensen vanuit de hele wereld werd gebruikt, waaronder Oeigoeren, kan onmogelijk bijdragen aan gezichtsherkenning. Het onderzoek is er niet op gericht en de bevindingen kunnen op geen enkele manier leiden tot het selecteren van minderheden middels DNA. Dus evenmin aan herkenning, onderdrukking en uitsluiting van Oeigoeren. Niet op deze termijn en ook niet in de nabije en voorstelbare toekomst. Het zou bovendien ingaan tegen onze kernwaarden.
Het Erasmus MC heeft nooit gebruik gemaakt van Oeigoeren-datasets die verzameld zijn door instellingen die zijn gelieerd aan het Chinese ministerie van Veiligheid of de Chinese politie en keurt het gebruik ervan in onderzoek af. Het Erasmus MC zet dan ook vraagtekens bij de Oeigoerse samples waarvan de genetische data zijn gebruikt in enkele publicaties van onderzoeker dr. Fan Liu die hij uitvoerde als onderdeel van zijn hoofdaanstelling aan het Beijing Institute of Genomics Chinese Academy of Sciences (die hij inmiddels heeft opgezegd). Het Erasmus MC heeft geen enkele bemoeienis met deze studies en publicaties. Dr. Fan Liu heeft, zoals destijds te doen gebruikelijk, de naam van het Erasmus MC genoemd als zijn tweede affiliatie gezien zijn parttime aanstelling alhier.
De datasets waarvan het Erasmus MC gebruik heeft gemaakt zijn verzameld door gerenommeerde academische instituten volgens de internationaal gebruikelijke ethische richtlijnen, ruim voordat er iets bekend werd over onderdrukking van Oeigoeren in China. Het Erasmus MC heeft inzage gehad in de toestemmingsformulieren en in de ethische goedkeuringsformulieren, zowel de Chinese als de vertaalde Engelse versie. Niettemin heeft het Erasmus MC, gezien de kwetsbare positie van Oeigoeren in China en de gevoeligheid van het onderwerp, begin 2020 besloten om niet langer datasets van Oeigoeren voor wetenschappelijk onderzoek te gebruiken. Dit besluit is niet genomen omdat we veronderstellen dat destijds de ethische regels van informed consent zijn geschonden. We denken nog altijd dat dit zorgvuldig en volgens de geldende ethische en wetenschappelijke standaarden is gebeurd.
Wetenschappelijk gezien heeft dit besluit gevolgen, aangezien deze bevolkingsgroep dan ontbreekt in het fundamenteel onderzoek. We streven als wetenschappers naar inclusie van alle relevante etnische groepen opdat het kennisdomein evenwichtige en complete informatie bevat. Juist op een eenzijdige (lees Eurocentrische) focus is in het verleden – terecht – kritiek gekomen. Maar de netelige positie van Oeigoeren in China en het maatschappelijk debat hierover heeft ons in dit geval anders doen besluiten.”

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klager stelt – samengevat – het volgende. Het artikel doet verslag van een interview met een Oeigoerse studente van de Erasmus Universiteit, waarin zij reageert op een artikel van Follow The Money (FTM). Het artikel van FTM gaat over het terugtrekken door twee wetenschappelijke tijdschriften van twee publicaties uit april 2019. Klager is op geen enkele manier betrokken geweest bij die publicaties. Eerst vertelt de studente op terechte gronden hoe verschrikkelijk de situatie is van de Oeigoerse bevolking. Daarbij vertelt zij over bloedtesten die door Chinese gezondheidsmedewerkers zijn afgenomen bij Oeigoeren. Vervolgens wordt de suggestie gewekt dat die bloedtesten, althans de resultaten daarvan, zijn gebruikt door een onderzoeker van klager. De informatie uit het persoonlijke interview van de Oeigoerse studente is rechtstreeks in verband gebracht met – en daarmee als bewijs gebruikt voor – omstreden wetenschappelijk onderzoek. Bovendien wordt gesuggereerd dat het gaat om onderzoek dat door klager zou zijn of worden uitgevoerd en dat klager daarbij zakelijke belangen voorop zou stellen in plaats van het belang van de Oeigoeren. Dat is onjuist, onzorgvuldig en schadelijk. Overigens heeft klager, anders dan is vermeld, wel degelijk en veelvuldig met de onderzoeker gesproken.
Volgens klager bevat het artikel niet alleen de mening van de studente. Het is een ongebruikelijke mengvorm van interview en achtergrondverhaal, waarbij duidelijk sprake is van diskwalificaties en beschuldigingen aan het adres van klager. Dat brengt mee dat wederhoor had moeten worden toegepast en EM heeft dat ten onrechte nagelaten. Indien vooraf om wederhoor was gevraagd, had klager zijn visie op de gepresenteerde feiten kunnen geven en hadden feitelijke onjuistheden voorkomen kunnen worden. Pas op 29 september 2021 heeft EM een reactie van klager onder het artikel geplaatst, maar de meeste lezers zullen daarvan geen kennis hebben genomen. Op de zitting voegt klager hieraan nog toe dat EM het door FTM gepubliceerde wederhoor verkeerd heeft geïnterpreteerd. Dat er geen maatregelen tegen de onderzoeker zijn getroffen, hoeft niet te betekenen dat er geen actie – zoals het voeren van gesprekken met de onderzoeker – heeft plaatsgevonden.
Klager concludeert dat EM onzorgvuldig heeft gehandeld.

EM stelt hier – eveneens samengevat – het volgende tegenover. Het FTM-artikel “Omstreden studies van Erasmus MC-onderzoeker met dna Oeigoeren worden teruggetrokken” was voor EM aanleiding om ook aandacht het onderwerp te besteden. Als invalshoek is gekozen voor een interview met een Oeigoerse studente aan de Erasmus Universiteit. Daarin verwoordt zij haar gevoelens en mening na het lezen van het FTM-artikel; zij is geschrokken van het nieuws en teleurgesteld over de wijze waarop klager heeft gereageerd. EM heeft zowel in de tekst als middels een duidelijk herkenbare hyperlink verwezen naar het FTM-artikel, dat een uitgebreid weerwoord van klager bevat. Het artikel van EM bevat geen nieuwe feiten of beschuldigingen. Indien een journalist zich beperkt tot een weergave van wat in het openbaar werd gezegd of in een openbaar gemaakt stuk te vinden is, dan is wederhoor volgens EM niet noodzakelijk. Wat het artikel toevoegt is de mening van de studente en dat is voor iedere lezer duidelijk. Voor artikelen die kennelijk een persoonlijke mening bevatten geldt het beginsel van wederhoor niet. Op de zitting voegt EM hieraan toe dat de uitdrukking ‘onder de bus gooien’ afkomstig is uit het Engels, de mening van de studente  behelst en geen ernstige (feitelijke) beschuldiging betreft. Bovendien wordt die mening geformuleerd als een vraag. Ook dient klager zich gezien zijn publieke positie een grotere mate van kritische bejegening te laten welgevallen dan bijvoorbeeld (onbekende) privépersonen.
Verder staan er geen onjuistheden in het artikel. Er wordt niet gesteld dat het onderzoek in opdracht van klager is verricht dan wel dat klager op enige wijze verantwoordelijk of betrokken is bij onderzoek met gedwongen afgenomen DNA van Oeigoeren. Voor de lezer is duidelijk dat het een wetenschapper betreft die óók voor klager werkt. Dat gegeven is vermeldenswaardig, temeer omdat dit ook werd vermeld in de gewraakte onderzoeken. Verder heeft de studente uit het FTM-artikel opgemaakt dat er geen officieel gesprek is geweest met de onderzoeker. In het FTM-artikel staat immers dat klager geen maatregelen neemt tegen de betrokken onderzoeker. Onder ‘maatregel’ valt ook een officieel gesprek te scharen. Het kan EM niet worden verweten dat het antwoord van klager in het FTM-artikel onjuist is of nuance mist.
EM meent dat niet onzorgvuldig is gehandeld. Uit coulance is de reactie van klager ruimhartig onder het artikel opgenomen.

BEOORDELING VAN DE KLACHT
 
Kern van de klacht is dat klager ten onrechte geen wederhoor is geboden. De Raad zal zich tot deze kern beperken.

In het artikel wordt klager in verband gebracht met omstreden wetenschappelijk onderzoek van een van haar onderzoekers. Het betreft een gevoelig onderwerp, te weten het mogelijk gedwongen afnemen van DNA bij de Oeigoerse bevolking die in China wordt onderdrukt. Hierdoor wordt klager ernstig gediskwalificeerd.

Het artikel bevat niet alleen een interview met de studente. Het behelst een mengvorm van feiten en meningen, waartussen niet steeds een voor de lezer duidelijk onderscheid is gemaakt. Daarbij zijn bepaalde gevolgtrekkingen gemaakt uit het FTM-artikel en de reactie daarop van klager. Dit brengt mee dat EM zelfstandig wederhoor had moeten toepassen.
Daarbij neemt de Raad mede in aanmerking dat de journalist die in een ander medium geuite beschuldigingen, negatieve kwalificaties en beweringen aan iemands adres overneemt, zich dient te houden aan de zorgvuldigheidseisen die gelden bij het publiceren van beschuldigingen. Hij mag niet ervan uitgaan dat de eerder gepubliceerde uitspraken het karakter van onbetwiste feiten hebben aangenomen doordat zij niet (zouden) zijn weersproken.

EM had dan ook niet mogen volstaan met de zeer summiere weergave van het aan FTM verstrekte weerwoord gecombineerd met de hyperlink naar het FTM-artikel, dat overigens niet direct toegankelijk is omdat de lezer zich eerst dient te registeren.
Door na te laten aan klager wederhoor te vragen heeft EM journalistiek onzorgvuldig gehandeld. Dat EM een week later uit coulance een reactie van klager onder het artikel heeft toegevoegd is onvoldoende om de aanvankelijke onzorgvuldigheid te herstellen.

Het voorgaande leidt tot de conclusie dat EM journalistiek onzorgvuldig heeft gehandeld.

Relevant punt uit de Leidraad: B.3
Relevante eerdere conclusies: RvdJ 2021/10 en RvdJ 2017/28

CONCLUSIE

Het Erasmus Magazine heeft journalistiek onzorgvuldig gehandeld.

De Raad doet de aanbeveling aan het Erasmus Magazine om deze conclusie integraal of in samenvatting te publiceren.

Zo vastgesteld door de Raad op 11 juli 2022 door mr. W.A.M. van Schendel, voorzitter, L.A.M.M. Donders, mw. M. ten Katen, mw. L.M. van de Langenberg MSc en mw. M. Stenneke leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris, en mr. G. Kamminga, plaatsvervangend secretaris.

Publicatie op www.erasmusmagazine.nl d.d. 14-7-2022