de Volkskrant / de hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

de Volkskrant

tegen

de hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer

Mevrouw A. Kranenberg, adjunct-hoofdredacteur, heeft op 13 september 2021 namens de Volkskrant (klaagster) een klacht ingediend tegen de hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer. Bij de beoordeling van de klacht is verder correspondentie van partijen betrokken van 5 oktober 2021 en 5 november 2021.

De klacht is behandeld op de zitting van de Raad van 12 november 2021. Namens de Volkskrant waren Kranenberg, mevrouw A. van Es, verslaggever, en de heer P. Klok, hoofdredacteur, aanwezig. Aan de zijde van De Groene Amsterdammer zijn mevrouw T. Lingsma en mevrouw M. Nijhuis, verslaggevers, en mevrouw X. Schutte, hoofdredacteur, verschenen. Partijen hebben hun standpunten toegelicht aan de hand van pleitnotities.

DE FEITEN

Op 8 en 9 september 2021 is op de website respectievelijk in de papieren editie van De Groene Amsterdammer een artikel van de hand van Lingsma en Nijhuis verschenen met de kop “’Wij waren hun enige hoop’”. De intro van het artikel luidt:
“De Witte Helmen redden dagelijks mensen uit gebombardeerde gebouwen in Syrië en verzamelen bewijs van oorlogsmisdrijven. Hoe kon het gebeuren dat Mayday Rescue, de organisatie die hun steunpilaar was, ten onder ging? Een reconstructie, met centrale rollen voor Haags opportunisme en het wapen desinformatie.”
Het artikel bevat verder onder meer de volgende passages:
“Om de Witte Helmen en Mayday te ondermijnen zet Rusland ook een ander berucht wapen in: desinformatie. (…) Een cruciale rol hierbij speelt Vanessa Beeley, een Britse blogger en pro-Palestina-activist met een achtergrond in sales en marketing.”
en:
“Veel reacties komen er niet op de vacature voor een chief financial officer (CFO). (…) Nummer twee op de lijst is Johan Eleveld, die voor bedrijven en het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft gewerkt. Hij komt op 23 augustus 2018 in dienst als development director/controller terwijl Mayday zware tijden doormaakt, en zijn aanstelling zal geen oplossing blijken, maar een groot probleem.”
en:
“Wat Le Mesurier niet weet, is dat Eleveld verwikkeld is in slepende procedures. De Nederlander is wegens ‘onbehoorlijk bestuur’ ontslagen als penningmeester/secretaris van het in november 2017 failliet verklaarde Enforsa.”
en:
“Eleveld vertelt enkele medewerkers dat hun baas [Le Mesurier, RvdJ] onder de Nederlandse wet waarschijnlijk gevangenisstraf te wachten staat vanwege fraude.”
en:
“Op basis van gesprekken met Eleveld hebben de ambtenaren het over ‘vermoedens van fraude’, geld voor ‘privé-doeleinden’, ‘dubieuze geldopnames’ oplopend tot circa 800.000 euro of meer, of over ‘bevestigde fraude’, verwijzend naar de SMK-notulen [accountantsbureau SMK heeft de financiën van Mayday onderzocht, RvdJ]. Het spookbeeld van mogelijke malversaties met Nederlandse subsidies voor Syrië, duikt op.”
en:
“De onderzoekers vinden wel malversaties uit heel andere hoek. Het is Eleveld die zichzelf extra’s blijkt te hebben uitgekeerd. Op 30 juni 2020 beslist de rechter dat Eleveld ruim 18.000 euro aan Mayday moet terugbetalen. Verder stelt de rechter dat Mayday hem tot het eind van zijn contract nog salaris plus een transitievergoeding moet uitkeren. De reputaties van Mayday en de Witte Helmen hebben opnieuw een flinke knauw gekregen. Ironisch genoeg is de desinformatie deze keer aangeleverd door een persoon van binnenuit, voormalig CFO Eleveld.
Ook de Volkskrant draagt bij aan het fraudeframe. Op 17 juli 2020 pakt de krant groot uit met een nieuwsbericht dat Mayday donorgeld ‘misbruikte’ plus een longread van Ana van Es en Anneke Stoffelen onder de kop: ‘De zwarte bladzijde van de White Helmets’. Leitmotiv in dit uitgebreide achtergrondartikel is de vraag: wat is er gebeurd met de ‘verdwenen’ 50.000 dollar? Op basis van anonieme personen – behalve dan de overleden Le Mesurier – en andere bronnen wordt een beeld geschetst van een organisatie die losjes en onduidelijk met geld omgaat en een zichzelf verrijkende top. Hoewel Eleveld nergens met naam wordt genoemd, is hij wel een bron voor het artikel. Terugkerende figuur is de onbekende ‘Nederlandse accountant’, die wil weten hoe het met die 50.000 dollars zit.
Maar de longread vermeldt niet dat die kwestie reeds door Grant Thornton is opgehelderd. De conclusie uit het maandenlange forensische onderzoek dat er geen sprake was van financieel misbruik, staat niet in het verhaal zelf, maar in een apart kader. Alsof die cruciale ontlastende informatie er minder toe doet.
Diverse Nederlandse media nemen het nieuws over. In de Engelse online versies zet de Volkskrant de ‘fraude’ nog verder aan met het nieuwsbericht ‘Founder of foundation behind White Helmets admits fraud’, en de bijbehorende longread kopt ‘The confession of James Le Mesurier’ met ‘$50.000 goes missing’ in het intro. Een dag later tagt Beeley de Volkskrant-journalist op Twitter met een verwijzing naar haar eigen artikelen. Ook televisienetwerk Russia Today verwijst naar het Volkskrant-verhaal.
Enkele maanden later ontzenuwt The Guardian de beschuldigingen van fraude. Ook de BBC, die met Intrigue Mayday een podcastserie van maar liefst twaalf afleveringen over het drama maakt, komt tot die slotsom.”

Klaagster heeft haar bezwaren tegen de publicatie op 9 september 2021 voorgelegd aan de hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer, die daarop nog dezelfde dag heeft gereageerd. De  e-mail van Schutte luidt – voor zover relevant – als volgt:
“(…) Graag loop ik jouw kritiek op onze reconstructie even langs, gebruik makend van jouw eigen mail:
‘Zeer zorgelijk is dat hier een suggestie wordt gedaan over wie een door ons afgeschermde bron voor het verhaal zou zijn (…). Dit wordt als feit gepresenteerd, zonder dat wordt onderbouwd wie of wat die bewering ondersteunen.’
Wij hebben bevestiging voor deze bron, ook op de band. Het is misschien niet gebruikelijk een bron te ‘onthullen’, maar omdat het in dit geval om een zeer discutabele bron gaat, die bovendien geen gevaar loopt, vonden we het verantwoord.
(…)
Kortom, ik kan niet ontdekken wat er feitelijk niet zou kloppen aan onze reconstructie en zie ook niet in wat wij zouden moeten rechtzetten. De auteurs hebben maanden onderzoek gedaan en mij daar tussentijds voortdurend verslag van gedaan; wat wij schrijven is goed onderbouwd. Wij hebben de Volkskrant niet door het slijk willen halen – sterker: we hebben een aantal feitelijke onjuistheden in jullie verhaal niet benoemd. Natuurlijk willen wij niet oncollegiaal zijn: de auteurs van ons stuk gaan graag het gesprek aan met jullie journalisten, eventueel in een publiek debat.”
Vervolgens hebben partijen op 10 september 2021 nader contact gehad, hetgeen niet tot een oplossing heeft geleid.

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klaagster stelt – kort samengevat – het volgende. Het is een buitengewoon ernstige beschuldiging dat zij heeft bijgedragen aan het fraudeframe. Dit is voor een journalistiek medium zeer schadelijk, te meer omdat uit het artikel volgt dat met een fraudeframe wordt gedoeld op een vorm van desinformatie. Het woord ‘ook’ in de zin “Ook de Volkskrant draagt bij aan het fraudeframe” verbindt het begrip fraudeframe immers aan het begrip ‘desinformatie’ in de daaraan voorafgaande zin. Er is in werkelijkheid een Russische desinformatiecampagne gaande tegen de Witte Helmen, maar die staat los van de Volkskrant-artikelen over financiële malversaties bij stichting Mayday. Niettemin is het onjuiste beeld gecreëerd dat klaagster actief onderdeel is van een desinformatiecampagne. Klaagster heeft er in dit verband op gewezen dat haar journalisten op Twitter expliciet afstand hebben genomen van verwijzingen naar hun berichtgeving door verspreiders van desinformatie. Ten aanzien van deze beide punten – het fraudeframe en de desinformatiecampagne – heeft De Groene Amsterdammer ten onrechte nagelaten wederhoor toe te passen.
Verder maakt klaagster er bezwaar tegen dat Eleveld wordt onthuld als anonieme bron voor haar berichtgeving. Daarbij laat klaagster in het midden of die onthulling juist is, omdat zij haar anonieme bronnen nog steeds wenst te beschermen. De Groene Amsterdammer heeft het principe van bronbescherming aan haar laars gelapt. Als media andermans bronnen mogen noemen zijn klokkenluiders en andere bronnen in het vervolg vogelvrij. Het openbaren van de beweerdelijke bron heeft in de publicatie ook geen enkele functie of gerechtvaardigde reden. Het enige doel lijkt het diskwalificeren van de Volkskrant te zijn. Eleveld wordt immers in het artikel afgeschilderd als iemand die zelf malversaties pleegt en moedwillig onderdeel was van de Russische desinformatiecampagne. Als vervolgens wordt beweerd dat Eleveld één – of de belangrijkste – bron is voor de Volkskrant-berichtgeving, wordt daarmee de suggestie gewekt dat de Volkskrant zich voor het karretje heeft laten spannen van een discutabele bron. Ook op dit punt had wederhoor moeten worden toegepast, wat niet is gebeurd. Overigens meent klaagster dat het onthullen van een vermeende bron van een ander medium onzorgvuldig, onprofessioneel en schadelijk is voor de journalistiek in haar geheel. De enige die uitsluitsel kan geven of Eleveld een bron is voor de Volkskrant-artikelen, is klaagster zelf. Voor de lezer wordt ook niet duidelijk gemaakt dat het hier gaat om een bewering die niet is gecontroleerd bij klaagster. Op de zitting voegt klaagster hieraan toe dat als haar de mogelijkheid tot wederhoor was geboden, zij daarover eventueel met haar bron had kunnen overleggen.
Klaagster voert verder nog aan dat het feitelijk onjuist is dat de Nederlandse accountant ‘onbekend’  is. Het betreft accountantsbureau SMK, zoals uitdrukkelijk in het nieuwsartikel en in de verantwoording bij het achtergrondverhaal is vermeld.
Ten slotte begrijpt klaagster niet waarom de kwalijke suggestie is gedaan dat zij het ‘ontlastende’ rapport van Thornton in haar stuk zou hebben achtergehouden. Het aparte kader hoort net zo goed bij de publicatie en daarnaast zijn de bevindingen ook besproken op de voorpagina van de krant van die dag.
Ten aanzien van de klachtafhandeling merkt klaagster op dat uit de contacten van 9 en 10 september 2021 duidelijk bleek dat De Groene Amsterdammer niet van zins was aan de bezwaren van de Volkskrant tegemoet te komen. Een gesprek is niet de manier om de journalistieke misslagen recht te zetten en ook het gedane aanbod tot het plaatsen van een ingezonden brief volstaat in deze zaak niet. Op de zitting heeft klaagster hieraan toegevoegd dat zij graag zou zien dat De Groene Amsterdammer de tekst van het artikel rectificeert en in een naschrift duidelijk maakt welke passages zijn gewijzigd en waarom dat is gebeurd. In de door klaagster voorgestelde tekst is ook haar wederhoor verwerkt.

De Groene Amsterdammer stelt hier – eveneens samengevat – het volgende tegenover. De  reconstructie gaat niet over klaagster en er worden slechts twee feitelijke alinea’s besteed aan de berichtgeving van de Volkskrant. Het toepassen van wederhoor was niet nodig, omdat de Volkskrant-artikelen openbare bronnen zijn. Alles wat over klaagster is geschreven, is gebaseerd op gepubliceerde stukken en is dus transparant en controleerbaar. Bovendien is het niet gebruikelijk om aan wederhoor te doen, zolang het gaat om feitelijke constateringen. En daarvan is hier sprake. Zo is de term ‘frame’ feitelijk en neutraal gebruikt. Het is een gangbaar begrip in de mediakritiek, waaronder wordt verstaan: de manier waarop informatie wordt gepresenteerd of wel het ‘denkraam’ waarin een verhaal is geplaatst. In de Volkskrant-artikelen vormen de fraude en het misbruik van donorgelden de rode lijn oftewel het ‘frame’. Op de zitting voegt De Groene Amsterdammer hieraan toe dat het in een pluriform medialandschap goed gebruik is dat media naar elkaars berichtgeving verwijzen en waar nodig bekritiseren. Verder wordt klaagster nergens beschuldigd van het verspreiden van desinformatie. Er is enkel vermeld dat verspreiders van desinformatie naar de Volkskrant-artikelen hebben verwezen en dat feit is ook door klaagster bevestigd.
De Groene Amsterdammer voert verder aan dat Eleveld zelf aan haar heeft meegedeeld dat hij een bron is geweest voor de Volkskrant-artikelen. De Groene Amsterdammer is niet verplicht zich te houden aan afspraken die andere media met hun bronnen maken. Er is ook geen enkele indicatie dat Eleveld in gevaar komt door de vermelding van zijn naam. Daarbij komt dat hij niet is aangeduid als ‘de belangrijkste, zo mogelijk enige bron’ maar als ‘een bron’ van de Volkskrant-berichtgeving. Het spreekt voor zich dat op dit punt geen wederhoor kon worden toegepast, omdat klaagster dan haar afspraak van anonimiteit met Eleveld zou moeten schenden.
Ten aanzien van de ‘onbekende accountant’ stelt De Groene Amsterdammer dat het accountantsbureau SMK één keer wordt genoemd in het nieuwsverhaal op de voorpagina en in het boxje bij de longread. Van de lezer kan niet worden verwacht dat hij ernaar gist of SMK mogelijk ook het bureau is van de anonieme accountant die in de tekst wordt opgevoerd. En als dat het geval is, dan is niet goed te begrijpen waarom dat niet in de tekst is vermeld. Verder staat in het artikel niet dat klaagster het Thornton-rapport heeft achtergehouden, maar dat het rapport in de longread is beland in een kader. Dat is feitelijk juist. Volgens De Groene Amsterdammer is het verband met de lopende tekst voor de lezer onduidelijk.
Ten slotte merkt De Groene Amsterdammer op dat zij in haar antwoord op de bezwaren van klaagster  heeft aangeboden met klaagster in gesprek te gaan. Nog geen anderhalf uur later kondigde klaagster echter aan dat de zaak zou worden doorverwezen naar de juridische afdeling. Een dag later, op 10 september 2021, heeft nog contact plaatsgevonden via telefoon en sms. Schutte heeft toen bevestigd dat de journalisten bereid waren met die van de Volkskrant te praten, waaraan zij heeft toegevoegd dat uiteraard ook een ingezonden brief kon worden geplaatst. Een uur later liet klaagster weten dat dit voor haar te weinig was en dat zij een klacht bij de Raad zou indienen. De Groene Amsterdammer benadrukt dat zij klachten serieus neemt. Als eerste stap moet dan worden achterhaald waar zij eventueel onzorgvuldig is geweest. Door de snelle stap van klaagster naar de Raad is het daartoe helaas niet gekomen.

BEOORDELING VAN DE KLACHT
 
Uit het klaagschrift en de toelichting daarop van klaagster maakt de Raad op dat de kern van de klacht bestaat uit de volgende onderdelen:
a.      In het artikel is vermeld dat klaagster bijdraagt aan het fraudeframe ten aanzien van Mayday Rescue en is gesuggereerd dat zij actief meewerkt aan een desinformatiecampagne. Dit zijn ernstige beschuldigingen, die zijn gepubliceerd zonder toepassing van wederhoor.
b.      Eleveld is onthuld als anonieme bron van klaagster, terwijl hij in de publicatie wordt neergezet als onbetrouwbaar. Daarmee wordt het werk van klaagster gediskwalificeerd zonder dat wederhoor is toegepast.
c.      Er is onjuist bericht over de ‘onbekende accountant’ en de wijze waarop klaagster aandacht heeft besteed aan het Thornton-rapport.

Ad a.
De Raad overweegt allereerst dat met de zin “Ook de Volkskrant draagt bij aan het fraudeframe” geen voor de lezer evidente koppeling wordt gemaakt tussen de termen ‘fraudeframe’ en ‘desinformatie’. Het woord ‘ook’ duidt erop dat de Volkskrant net als anderen – onder wie Eleveld – heeft beweerd dat bij Mayday Rescue mogelijk sprake was van fraude.
De term ‘frame’ is een journalistiek gangbare benaming voor de wijze waarop nieuws wordt ingekaderd en heeft in die betekenis geen (uitgesproken) negatieve connotatie. Het gebruik van de term is gebaseerd op de Volkskrant-berichtgeving waarin de mogelijke fraude van donorgelden door Mayday het hoofdonderwerp is. Het gaat hier om een feitelijke kwalificatie die De Groene Amsterdammer in het journalistieke debat mocht geven aan de Volkskrant-berichtgeving.
In de publicatie is vermeld dat verspreiders van desinformatie hebben verwezen naar de Volkskrant-artikelen, maar uit de publicatie valt op geen enkele wijze af te leiden dat De Groene Amsterdammer de Volkskrant verwijt zélf desinformatie te verspreiden of bij te dragen aan een desinformatiecampagne van de Russen.
De Raad concludeert dat ten aanzien van ‘fraudeframe’ en ‘desinformatie’ geen sprake is van beschuldigingen aan het adres van klaagster, zodat het toepassen van wederhoor op deze punten niet nodig was. De Groene Amsterdammer heeft in zoverre journalistiek zorgvuldig gehandeld.

Ad b.
De Raad stelt vast dat Eleveld in het artikel – voorafgaand aan de passage over klaagster – is neergezet als een onbetrouwbaar persoon, die desinformatie heeft verspreid en zich schuldig heeft gemaakt aan diverse malversaties. Vervolgens heeft De Groene Amsterdammer als feit gepresenteerd dat Eleveld een bron van klaagster is.
In het artikel of de verantwoording daarbij is niet toegelicht op basis van welke informatie De Groene Amsterdammer heeft vastgesteld dat Eleveld een bron van klaagster was. Naar de Raad begrijpt was dat enkel op basis van mededelingen van Eleveld zelf, wiens betrouwbaarheid De Groene Amsterdammer juist ter discussie had gesteld. Evenmin is uitgelegd of voor de lezer anderszins duidelijk waarom de onthulling van deze bron journalistiek relevant was.
De boodschap van De Groene Amsterdammer dat klaagster ten onrechte heeft beweerd dat bij Mayday Rescue mogelijk sprake was van fraude en dat zij daarbij gebruik heeft gemaakt van een onbetrouwbare bron in combinatie met de onthulling van die bron zonder deugdelijke verantwoording daarvoor in het artikel, kan door de gemiddelde lezer van het artikel niet anders worden begrepen dan een diskwalificatie van (het werk van) klaagster.
De Raad meent dat media tegen een stootje moeten kunnen en elkaar de maat mogen nemen, maar vindt dat het hier gaat om een ernstige beschuldiging die niet zonder toepassing van wederhoor gepubliceerd had mogen worden.
Vaststaat dat De Groene Amsterdammer geen wederhoor heeft toegepast. De veronderstelling dat van klaagster geen inhoudelijke reactie te verwachten was, biedt daarvoor onvoldoende rechtvaardiging. Op dit punt heeft De Groene Amsterdammer dan ook journalistiek onzorgvuldig gehandeld.
Bij deze uitkomst kan in het midden blijven of in het licht van journalistieke bronbescherming kan worden aanvaard dat media andermans anonieme bronnen (mogen) onthullen en zo ja, onder welke omstandigheden.

Ad c.
Uit de stukken begrijpt de Raad dat in het nieuwsartikel van de Volkskrant en in een kader bij het achtergrondartikel (de zogeheten ‘longread’) het accountantsbureau SMK is vermeld, dat SMK niet is vermeld in de tekst van het achtergrondartikel en dat in de gehele berichtgeving geen bij SMK betrokken persoon met naam is genoemd. In dat licht bezien levert het feit dat De Groene Amsterdammer in de zin “Terugkerende figuur is de onbekende ‘Nederlandse accountant’, die wil weten hoe het met die 50.000 dollars zit.” rept van ‘een onbekende Nederlandse accountant’ en niet SMK met name noemt geen zodanige omissie op, dat daarmee journalistiek onzorgvuldig is gehandeld.
Verder staat vast dat het Thornton-rapport niet is genoemd in de tekst van het achtergrondartikel van klaagster, maar in een kader bij dat artikel. Dit heeft De Groene Amsterdammer correct  vermeld. De duiding die De Groene Amsterdammer daaraan heeft gegeven “Alsof die cruciale ontlastende informatie er minder toe doet.” komt duidelijk voor haar rekening en is niet journalistiek ontoelaatbaar.

Ten overvloede overweegt de Raad dat (hoofd)redacties als eerste lijn fungeren in de afhandeling van klachten. Achtergrond van de bepaling is dat – in het kader van een goede zelfregulering door de media – partijen eerst samen overleg voeren om te bezien of zij het probleem minnelijk kunnen oplossen. In dat licht bezien had het voor de hand gelegen als klaagster was ingegaan op de uitnodiging tot een gesprek, zodat partijen wellicht tot elkaar hadden kunnen komen.

Relevante punten uit de Leidraad: A. en B.3.
Relevante eerdere conclusies: RvdJ 2021/41, RvdJ 2019/12 en RvdJ 2007/7

CONCLUSIE

Voor zover de klacht gericht is tegen het ontbreken van wederhoor bij het onthullen van een (volgens De Groene Amsterdammer) anonieme bron van klaagster heeft De Groene Amsterdammer journalistiek onzorgvuldig gehandeld. Voor zover de Volkskrant heeft geklaagd dat ten aanzien van ‘fraudeframe’ en ‘desinformatie’ sprake is van beschuldigingen zonder toepassing van wederhoor dan wel dat de publicatie feitelijke onjuistheden bevat, was de handelwijze van De Groene Amsterdammer zorgvuldig.

De Raad doet de aanbeveling aan De Groene Amsterdammer om deze conclusie integraal of in samenvatting te publiceren.

Zo vastgesteld door de Raad op 6 januari 2022 door mw. mr. J.W. Bockwinkel, voorzitter, L.A.M.M. Donders, dr. H.P. Groenhart, M. Keppels en H.P.M.J. Schneider, leden, in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris, en mr. G. Kamminga, plaatsvervangend secretaris.

Publicatie in De Groene Amsterdammer d.d. 13 januari 2022

Zie ook: Uitspraak Raad voor de Journalistiek