Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) / ScienceGuide B.V. en de hoofdredacteur van ScienceGuide

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO)

tegen

ScienceGuide B.V. en de hoofdredacteur van ScienceGuide

De heer L. Kroes, directeur, heeft op 6 maart 2024 namens NVAO Nederland (klaagster)  een klacht ingediend tegen ScienceGuide B.V. en de hoofdredacteur van ScienceGuide, de heer F. van Heest (hierna gezamenlijk: ScienceGuide). Bij de beoordeling van de klacht is verder correspondentie van partijen betrokken van 26 maart 2024 en 29 april 2024. Na verzoek van de secretaris heeft ScienceGuide het verweerschrift ingekort ingediend op 30 april 2024.

De klacht is behandeld op de zitting van de Raad van 17 mei 2024. Aan de zijde van klaagster waren voornoemde Kroes en de heer J. Franse, communicatieadviseur Nederland, aanwezig. Namens ScienceGuide zijn de heren G. Schooten, directeur-groot aandeelhouder, en Van Heest verschenen.

Voorafgaand aan de inhoudelijke behandeling heeft Raadslid M. Stenneke zich verschoond, om elke schijn van belangenverstrengeling te vermijden. De klacht is vervolgens behandeld door de voorzitter en de overige drie leden.

DE FEITEN

Op 11 oktober 2023 is op de website van ScienceGuide het artikel “Onafhankelijkheid van NVAO-panels kan nog beter” van de hand van Van Heest geplaatst.

Het artikel is verschenen naar aanleiding van een Online Vragenuurtje dat de NVAO op 10 oktober 2023 had georganiseerd. Dergelijke bijeenkomsten vinden elk kwartaal plaats en hebben tot doel betrokkenen binnen het hoger onderwijs te informeren over zaken die spelen en de mogelijkheid te bieden voor een laagdrempelige en open dialoog.

Van Heest heeft zich namens ScienceGuide voor de bijeenkomst van 10 oktober 2023 aangemeld via een online uitnodiging onder vermelding van zijn zakelijke e-mailadres met het domein sienceguide.nl. In antwoord op zijn aanmelding heeft Van Heest een Teams-vergaderverzoek ontvangen van Franse om de bijeenkomst te kunnen bijwonen. Tijdens de bijeenkomst heeft Van Heest zich verder niet expliciet kenbaar gemaakt als journalist en heeft hij opnames gemaakt. De informatie die hij daar heeft vergaard, heeft hij verwerkt in het artikel, waarin deelnemers met naam en toenaam zijn genoemd en geciteerd.

DE STANDPUNTEN VAN PARTIJEN

Klaagster stelt – kort samengevat – het volgende. Van Heest heeft onzorgvuldig gehandeld door zich niet expliciet als journalist te identificeren en zijn intenties niet duidelijk te maken aan de deelnemers, voordat hij hun uitspraken citeerde en hun namen vermeldde in zijn artikel. Bovendien heeft hij opnames gemaakt van de bijeenkomst zonder dat hij hiervoor nadrukkelijk toestemming heeft gevraagd. In dit verband heeft klaagster ter zitting meegedeeld dat zij zelf nooit opnames maakt tijdens bijeenkomsten, omdat zij gebonden is aan privacyregels die bepalen dat zij niets mag opnemen zonder expliciete toestemming.
Volgens klaagster heeft Van Heest niet met open vizier zijn journalistieke activiteiten uitgevoerd. Klaagster en de deelnemers hebben deze werkwijze als onaangenaam en niet transparant ervaren. Deelnemers menen dat hun privacy is aangetast.
Klaagster betreurt het ten zeerste dat Van Heest het artikel heeft gepubliceerd zonder haar medeweten en dat van de deelnemers. Enkele deelnemers hebben haar laten weten dat zij zich door dit voorval onveilig voelen en dat het de openheid van de gesprekken belemmert. Zij vragen zich af of zij nog wel met hun naam en de gegevens van hun instelling moeten blijven deelnemen, voor het geval later opnieuw blijkt dat een van de deelnemers een journalist is met de intentie om van het gesprek een publicatie te maken.
Klaagster hecht groot belang aan de openheid en veiligheid als voorwaarden waaronder gesprekken met deelnemers kunnen plaatsvinden. Dit incident heeft klaagster ertoe genoopt maatregelen te treffen om deze voorwaarden te kunnen waarborgen. Zij begrijpt het belang van journalistieke vrijheid, maar die dient wel uitgeoefend te worden met respect voor ethische- en privacy normen.

ScienceGuide heeft daar – eveneens samengevat – het volgende tegenover gesteld. Van Heest heeft met open vizier gehandeld en zich niet oneigenlijk toegang verschaft tot de bijeenkomst. In het verleden heeft ScienceGuide vaker bijeenkomsten van klaagster bijgewoond. Deze bijeenkomsten verlopen steeds volgens dezelfde aanmeldprocedure en het daaropvolgende artikel komt volgens dezelfde principes tot stand: ScienceGuide-medewerkers melden zich aan als journalist en schrijven vervolgens een artikel. In dit artikel worden (beleids)medewerkers van klaagster, hogescholen en universiteiten – indien nodig met naam en toenaam – genoemd. Dit heeft nooit eerder tot discussies geleid zoals in deze zaak.
Indien vertrouwelijkheid en veiligheid cruciaal zijn voor klaagster, had dit expliciet vermeld moeten worden in de uitnodiging die op sociale media was geplaatst. Dat is echter niet gebeurd en aanmelding stond voor iedereen open. De uitnodiging was zelfs voorzien van contactgegevens van de verantwoordelijke pers- en communicatiemedewerker, compleet met een afbeelding die persfotografen laat zien – signalen die niet bepaald duiden op vertrouwelijkheid. De verstrekte contactinformatie en de gekozen beelden scheppen verwachtingen bij journalisten en leggen een verantwoordelijkheid bij de organisator.
Bovendien heeft de persvoorlichter na de aanmelding van Van Heest een e-mail met een link voor de online Teams-bijeenkomst verstuurd naar zijn ScienceGuide-mail. Het was dus duidelijk dat een journalist aanwezig zou zijn. Een paar weken later werd een aanmelding voor een soortgelijke bijeenkomst geweigerd. Blijkbaar was toen, bij eenzelfde wijze van aanmelding, (wel) duidelijk wie de aanmelder was.
ScienceGuide merkt verder op dat het regelmatig voorkomt dat een medewerker zich aanmeldt voor een bijeenkomst waarna de organisatie ScienceGuide ervan in kennis stelt dat er vertrouwelijkheid geldt en dat journalisten niet aanwezig kunnen zijn. Daaraan houdt de redactie zich dan vanzelfsprekend. Het komt ook voor dat de organisatie vooraf aan de aanwezigen meldt dat een journalist van ScienceGuide aanwezig is. Klaagster heeft kennelijk niet gekozen voor een van deze varianten.
Van Heest heeft opnames gemaakt van het Vragenuurtje om juist te kunnen citeren. Journalisten mogen opnames maken van publieke bijeenkomsten. Deze opname beschermt ook degene die wordt geciteerd, want achteraf kan op basis van die opname vastgesteld worden of een uitlating juist is weergegeven. De verschillende (internationale) journalistieke codes schrijven alleen voor dat de audio-opname niet wordt uitgezonden zonder nadrukkelijke toestemming.
Daarnaast bestond er volgens ScienceGuide een dwingend publiek belang bij de publicatie. Het ging immers over de onafhankelijkheid van accreditatiepanels.
De in het artikel geciteerde medewerkster van de Hogeschool Leiden heeft zich, net als alle andere deelnemers, nooit bij de redactie gemeld naar aanleiding van het artikel. Had de medewerkster dat wel gedaan, dan had de redactie – ondanks het openbare karakter van de bijeenkomst – anonimisering overwogen als daarvoor zwaarwegende argumenten zouden zijn aangedragen.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

De kern van de klacht betreft de wijze van informatievergaring van ScienceGuide, te weten dat Van Heest zich tijdens de bijeenkomst niet kenbaar heeft gemaakt als journalist en geluidsopnames heeft gemaakt zonder voorafgaande toestemming. Daarnaast maakt klaagster bezwaar tegen de schending van de privacy van de deelnemers, nu hun namen zijn vermeld en uitspraken die zij hebben gedaan tijdens de bijeenkomst zijn geciteerd in het artikel.

Uitgangspunt is dat journalisten werken met open vizier: zij maken zich als zodanig bekend aan potentiële gesprekspartners en zijn tegenover hen duidelijk over hun journalistieke bedoelingen. Zij doen dat ook wanneer zij niet-openbare ruimten betreden.

Het ging hier om een vrij toegankelijke, algemeen aangekondigde bijeenkomst met een niet- besloten karakter. Van Heest heeft zich in alle openheid namens ScienceGuide aangemeld en zijn zakelijke e-mailadres opgegeven met het domein van ScienceGuide. Via dat e-mailadres heeft hij vervolgens toegang gekregen tot de Teams-bijeenkomst. Daarbij komt dat Van Heest als journalist bekend is bij klaagster, omdat hij in het verleden vaker bijeenkomsten van haar heeft bijgewoond.

Verder is geen sprake van derden aan wie Van Heest zich bekend had behoren te maken. Van Heest heeft geen vragen gesteld en/of deelnemers benaderd. Het stond Van Heest vrij om tijdens het bijwonen van de bijeenkomst – zonder zich daar expliciet als journalist kenbaar te maken – informatie te vergaren en die te publiceren. Het had op de weg gelegen van klaagster, als organisator van de bijeenkomst, om deelnemers te informeren over de aanwezigheid van een journalist.

Daar waar klaagster mogelijk gebonden is aan bepaalde privacyregels, geldt voor journalisten dat het hen vrij staat zonder voorafgaande toestemming gespreksopnames te maken. Toestemming is alleen dán vereist als de journalist voornemens is het gesprek geheel of gedeeltelijk uit te zenden. Dat laatste is hier niet aan de orde. ScienceGuide mocht de opnames – die slechts zijn gemaakt ten behoeve van een adequate verslaggeving en als zodanig zijn te vergelijken met het maken van schriftelijke aantekeningen – gebruiken zoals zij heeft gedaan.

Het voorgaande leidt ertoe dat de klacht over de wijze van informatievergaring ongegrond is.

Ten aanzien van de klacht over de schending van de privacy van de deelnemers merkt de Raad op dat geen van de genoemde en/of geciteerde deelnemers partij zijn in deze zaak. De vraag dient zich dan aan of klaagster als rechtstreeks belanghebbende beschouwd kan worden.
Volgens het vaste oordeel van de Raad kan een klager als zodanig worden aangemerkt, indien zijn belang bij de gewraakte publicatie direct betrokken is en hij door die publicatie persoonlijk in zijn belang is geraakt.

De Raad stelt vast dat de in de publicatie geciteerde en genoemde deelnemers niet kunnen worden vereenzelvigd met klaagster en dat de naamsvermeldingen en citaten ook geen rechtstreekse betrekking hebben op haar. Niet is gebleken van andere omstandigheden die kunnen leiden tot het oordeel dat het belang van klaagster direct betrokken is bij de publicatie en zij daardoor persoonlijk in haar belang is geraakt.
Dat klaagster zich verantwoordelijk voelt voor de veiligheid van de deelnemers zodat zij zich onbelemmerd en vrijelijk kunnen uiten, is onvoldoende om haar als rechtstreeks belanghebbende in de zin van het Reglement voor de werkwijze van de Raad aan te merken.
De Raad concludeert daarom dat een rechtstreeks belang van klaagster ten aanzien van dit klachtonderdeel ontbreekt, zodat de klacht op dit punt niet inhoudelijk wordt behandeld.

Relevant punt uit de Leidraad: B.1
Relevante eerdere conclusie (onder meer): RvdJ 2023/31
Relevant artikel uit het Reglement voor de werkwijze van de Raad: 2

CONCLUSIE

Voor zover de klacht betrekking heeft op de schending van de privacy van de deelnemers, heeft klaagster geen rechtstreeks belang en behandelt de Raad de klacht niet inhoudelijk.

De klacht over de wijze van informatievergaring door ScienceGuide is ongegrond.

Zo vastgesteld door de Raad op 11 juli 2024 door mr. J.J. van Eck, voorzitter, J. Hoogenberg, S. Kuijper en M. Thie, leden, in tegenwoordigheid van mr. D.C. Koene, secretaris, en mr. E. Hoefnagel, adjunct-secretaris.