dr. M. Asperger Felder / de hoofdredacteur van de Volkskrant

Conclusie van de Raad voor de Journalistiek
inzake de klacht van

Dr. M. Asperger Felder

tegen

de hoofdredacteur van de Volkskrant

De heer mr. J. Meddens, advocaat te Amsterdam, heeft op 2 april 2020 namens mevrouw dr. M. Asperger Felder (klaagster), dochter van dr. J.F.K. Asperger, een klacht ingediend tegen de hoofdredacteur van de Volkskrant. Bij de beoordeling van de klacht is verder correspondentie betrokken van mevrouw A. Kranenberg, adjunct-hoofdredacteur, van 13 mei 2020.

De klacht is behandeld op de zitting van de Raad van 11 september 2020. Namens klaagster waren mr. Meddens en de heer W. Heijder, gemachtigde van klaagster, aanwezig. Namens de Volkskrant zijn mevrouw Kranenberg en de heer mr. M. van Breda, bedrijfsjurist bij DPG Media, verschenen. De heer Heijder heeft het standpunt van klaagster toegelicht aan de hand van een notitie.

DE FEITEN

Op 11 en 12 oktober 2020 is op de website respectievelijk in de papieren editie van de Volkskrant – in beide gevallen in de opinierubriek – een essay verschenen met de kop “Autisten zijn geen wondermensen. Behandel ze ook niet zo”. De intro van het stuk luidt:
“Alleen autisten kunnen de wereld redden, stelde Mohammed Benzakour in deze krant. Met die idiote verheerlijking is niemand geholpen, vindt Bianca Toeps, die zelf autistisch is.”

In een kader is de volgende informatie over de schrijfster vermeld:
“Bianca Toeps (35) is webontwikkelaar en fotograaf. Ze is autistisch en schreef daarover Maar je ziet er helemaal niet autistisch uit, een deels autobiografisch boek waarin ze afrekent met de vooroordelen over autisme.”

Het essay bevat onder meer de volgende passage:
“De autist als übermensch. Hoe anders was het in de jaren dertig en veertig, toen dokter Hans Asperger, naamgever van de stoornis van Asperger, onder nazi-bewind honderden kinderen met autisme liet afvoeren. Sowieso alle meisjes, want volgens dokter Asperger was autisme een jongensding. Meisjes waren maar hormonaal, onopvoedbaar en hysterisch. In plaats van ze te fokken in het Lebensborn-programma, de Duitse voorloper van wat Benzakour in zijn artikel voorstelt, werden ze vermoord in instellingen als Am Spiegelgrund.”

Nadat klaagster haar bezwaren tegen de publicatie had kenbaar gemaakt, heeft de Volkskrant de voormelde passage op de website aangepast als volgt:
“De autist als übermensch. Hoe anders was het in de jaren dertig en veertig, toen dokter Hans Asperger, naamgever van de stoornis van Asperger, onder nazi-bewind tientallen kinderen met autisme en een verstandelijke handicap liet afvoeren. Sowieso alle meisjes, want volgens dokter Asperger was autisme een jongensding. Meisjes waren maar hormonaal, onopvoedbaar en hysterisch. In plaats van ze te fokken in het Lebensborn-programma, de Duitse voorloper van wat Benzakour in zijn artikel voorstelt, werden ze vermoord in instellingen als Am Spiegelgrund.”
Verder is onder het online artikel de volgende toelichting geplaatst:
“Verbetering: In een eerdere versie van dit stuk werd gemeld dat Hans Asperger onder nazi-bewind ‘honderden kinderen’ met autisme heeft laten afvoeren naar instellingen als Am Spiegelgrund, waar ze vervolgens werden vermoord. Daar had ‘tientallen kinderen’ moeten staan, voor het resterende deel bestaat geen hard bewijs. Daarbij ging het niet alleen om kinderen met autisme, maar ook om kinderen met een ‘verstandelijke handicap’.”

In de papieren editie is in de rubriek ‘Aanvullingen & Verbeteringen’ de volgende tekst gepubliceerd:
“In het stuk van Bianca Toeps (Opinie, 11 oktober 2019) stond dat doctor Hans Asperger onder nazibewind ‘honderden kinderen’ met autisme liet afvoeren naar instellingen als Am Spiegelgrund, waarna ze werden vermoord. Daar had ‘tientallen kinderen’ moeten staan.”

DE STANDPUNTEN VAN DE PARTIJEN

Klaagster stelt – samengevat – het volgende. De gewraakte passage is zeer grievend voor haar, als nabestaande van Hans Asperger. De stelling dat haar vader ‘honderden kinderen met autisme heeft laten afvoeren om te worden vermoord in instellingen als Am Spiegelgrund’ is in strijd met de huidige stand van het wetenschappelijk historisch onderzoek. In de discussie die nu wordt gevoerd gaat het namelijk over de vraag of haar vader wist dat twee meisjes die hij doorverwees, zouden worden vermoord. Daarbij komt dat de twee meisjes niet de diagnose autisme hadden.
Klaagster verwijst ter onderbouwing van haar standpunten naar onder andere het artikel “Hans Asperger, National Socialism, and “race hygiene” in Nazi-era Vienna” van Herwig Czech. Hoewel het een kritisch artikel is, geeft het geen grondslag voor de verwijten die in het essay zijn gemaakt. Bovendien wordt in dat artikel opgemerkt dat bij de doorverwijzingen een commissie was betrokken waarin haar vader zitting had, en dat hij juist níet direct verantwoordelijk wordt gehouden voor die doorverwijzingen.

De Volkskrant stelt daar – eveneens samengevat – het volgende tegenover. Er is sprake van een essay: een niet te korte, voor een ruim publiek bestemde, subjectief gekleurde verhandeling over een wetenschappelijk, cultureel of filosofisch onderwerp, gekenmerkt door goede, persoonlijke stijl. Het moet dus worden beschouwd als een persoonlijke mening, zoals een opiniestuk of een column. De schrijfster heeft haar essay geschreven als reactie op een essay van socioloog M. Benzakour, dat enkele dagen eerder in de Volkskrant was gepubliceerd. Zij heeft zich mede gebaseerd op het omvangrijke onderzoek van Czech. Daaruit blijkt dat dr. Asperger betrokken was bij de screening van ruim tweehonderd kinderen en dat hij als lid van een commissie betrokken was bij de selectie van 35 ‘onopvoedbare’ kinderen voor een groep die werd afgevoerd naar Am Spiegelgrund en die daar werd vermoord. Uit het onderzoek blijkt eveneens dat het zeer onwaarschijnlijk is dat hij niet op de hoogte was van de ‘euthanasie’ die op hen werd gepleegd. Verder heeft de schrijfster zich gebaseerd op het boek “Asperger’s Children” van Esther Sheffer. In verschillende besprekingen van dat boek wordt gerefereerd aan het afvoeren van 44 kinderen naar Am Spiegelgrund, waarbij dr. Asperger was betrokken.
De Volkskrant merkt ten slotte op dat hoewel dr. Asperger betrokken is geweest bij de screening van in ieder geval tweehonderd kinderen, er geen bewijs is dat hij ‘honderden kinderen’ heeft laten afvoeren; voor ‘tientallen kinderen’ is dat bewijs er wel. Dit is op een passende wijze rechtgezet.

BEOORDELING VAN DE KLACHT

De Raad stelt voorop dat de auteur van het essay geen journalist is en dat het schrijven van het stuk niet als een journalistieke gedraging wordt beschouwd. Bezien vanuit de positie van de hoofdredacteur kan de plaatsing van dit stuk op één lijn worden gesteld met het plaatsen van een ingezonden brief. Of een dergelijk artikel wordt geplaatst of niet, staat ter beoordeling van de (hoofd)redactie. Onder omstandigheden kan plaatsing van een ingezonden stuk leiden tot het oordeel dat daarmee journalistiek onzorgvuldig is gehandeld, bijvoorbeeld als al op het eerste gezicht duidelijk is dat een stuk op essentiële punten feitelijke onjuistheden bevat. In dit geval bestaat voor dit oordeel geen aanleiding.

Gezien de opzet en toon van de publicatie, zijn de bedoeling en de aard van de daarin opgenomen informatie voor de gemiddelde lezer voldoende duidelijk: de publicatie behelst de visie van de auteur en feitelijke verslaglegging staat niet voorop. Daarbij komt dat essayisten, net als columnisten en recensenten, vrij zijn om hun mening te geven over gebeurtenissen en personen. Daarbij zijn stijlmiddelen als overdrijven en bewust eenzijdig belichten geoorloofd. Binnen dit kader heeft de essayist een grote vrijheid om feiten te interpreteren.

De Volkskrant heeft dan ook niet journalistiek onzorgvuldig gehandeld door tot publicatie van het essay over te gaan zonder voorafgaand nader onderzoek. Bovendien heeft de Volkskrant – nadat klaagster haar bezwaren had kenbaar gemaakt – de gewraakte passage op een passende wijze rechtgezet.

Het voorgaande leidt tot de conclusie dat de Volkskrant journalistiek zorgvuldig heeft gehandeld.

Relevante punten uit de Leidraad van de Raad: C. en D.
Relevante eerdere conclusie van de Raad: RvdJ 2018/36 en RvdJ 2017/33

CONCLUSIE

De Volkskrant heeft journalistiek zorgvuldig gehandeld.

Zo vastgesteld door de Raad op 9 november 2020 door prof. mr. B.E.P. Myjer, voorzitter, S.A. Agterberg, L.C. Hauben, mw. A. Karadarevic en mw. L.M. van de Langenberg MSc, leden in tegenwoordigheid van mw. mr. D.C. Koene, secretaris, en mr. N. Tibold, plaatsvervangend secretaris.