Mag een journalist iemands nationaliteit of etnische herkomst vermelden in zijn berichtgeving? Het is een gevoelig onderwerp waar het expertisecentrum voor gelijke behandeling en discriminatiezaken Art.1 MN onlangs een debat over organiseerde.
Het was beslist een boeiend debat met interessante sprekers, maar zeker in het eerste gedeelte werd opmerkelijk vaak gesproken over de media als één geheel, die het ‘heeft gedaan’. Kwaliteitspers bestaat niet meer, zo begreep ik. Hoewel ik daarvoor niet was uitgenodigd, voelde ik me toch genoodzaakt dit te nuanceren. Het is in ieder geval niet de conclusie die we kunnen trekken uit de praktijk van de Raad. Regelmatig – in de afgelopen jaren zelfs overwegend (zie onze jaarverslagen) vindt de Raad dat de journalist over wie is geklaagd niet onzorgvuldig heeft gehandeld. Alle media over één kam scheren is niet op z’n plaats, daarvoor is het Nederlandse medialandschap – gelukkig – veel te divers.
Maar terug naar de eigenlijke discussie: maken media gebruik van framing als het gaat om berichtgeving over minderheden? En zo ja, is dat alleen in negatieve of ook in positieve zin?
Als mensen met een biculturele achtergrond positief in het nieuws komen, wordt vaker benoemd dat zij Nederlander zijn. Betreft het negatief nieuws, dan wordt eerder de nadruk gelegd op de buitenlandse achtergrond. Gedragswetenschapper Stan Veldkamp legde uit dat dit een veel voorkomend en logisch verklaarbaar fenomeen is: met de eerste groep wil men zich graag identificeren, met de tweede groep niet. Of populair gezegd: ‘wij winnen’ en ‘zij verliezen’, ook als dit het Nederlands elftal betreft.
Bij een klacht over negatieve framing van minderheden gaat het vaak om de vraag of in de berichtgeving een etnische afkomst of nationaliteit mocht worden vermeld. Onze Leidraad zegt hierover dat “de etnische afkomst, nationaliteit, ras, religie en seksuele geaardheid van groepen en personen alleen dan [worden] vermeld wanneer dit nodig wordt geacht voor een goed begrip van de feiten en omstandigheden waarover wordt bericht”.
Zo vond de Raad dat het niet noodzakelijk was om in de artikelen “Brute straatroof door Marokkanen” en “Marokkaanse inbrekers gepakt” te vermelden dat het (vermoedelijk) om Marokkanen ging. Overigens bleek de straatroof verzonnen en was de inbraak door een verkeerscontrole voorkomen.
Maar er zijn ook zeker gevallen denkbaar, waarin de vermelding van de nationaliteit wél journalistiek relevant is. Bijvoorbeeld als in berichtgeving over een afperser wordt verwezen naar een vermeende ontvoering in Turkije.
Het aantal zaken over negatieve framing is trouwens zeer beperkt. Daaruit kan niet direct worden geconcludeerd dat media zich daaraan slechts zelden schuldig maken. Er kunnen andere redenen zijn, waarom klachten over dit onderwerp niet aan ons worden voorgelegd. Zo moet een klager ‘rechtstreeks belanghebbende’ zijn. Heeft de berichtgeving betrekking op een grote groep – bijvoorbeeld mensen met eenzelfde religie of van een bepaalde afkomst, maar ook inwoners van eenzelfde stad – dan zal iemand die daarvan deel uitmaakt niet snel als enkeling bij de Raad kunnen aankloppen. In zo’n geval is het wel mogelijk dat een organisatie die opkomt voor de belangen van de groep, zich tot ons wendt. In de loop der jaren hebben verschillende belangenorganisaties – zoals COC Amsterdam, het Inspraakorgaan Chinezen, Stichting Samenwerkingsverband van Marokkaanse Nederlanders en Stichting Bureau Discriminatiezaken – de weg naar de Raad weten te vinden.
Een andere – tijdens het debat geopperde – mogelijkheid is, dat de Raad nog steeds onvoldoende bekendheid geniet. Hopelijk komt daar verandering in. Wij zien met belangstelling klachten over dit onderwerp tegemoet, zodat we via een beoordeling daarvan verder kunnen bijdragen aan deze discussie.
